Оваа сабота православните верници ја одбележуваат Задушница — ден посветен на споменот, почитта и молитвата за починатите блиски.
Во македонската традиција, овој ден не е само црковен помен, туку и длабоко емотивен спој на канонските правила и автентичните народни обичаи кои се пренесуваат од колено на колено.
Во многу македонски семејства подготовките започнуваат уште во петок, кога се посетуваат гробовите, се палат свеќи и се подготвува храната што традиционално се раздава „за душа“.
И додека помладите генерации денес Задушница ја поврзуваат главно со посета на гробиштата во сабота наутро, постарите сè уште се сеќаваат на еден од најмистичните и најубавите македонски обичаи — ноќното бдеење со илјадници свеќи.
1. Зошто се бдее цела ноќ на гробиштата?
Овој обичај на ноќно седење крај гробовите со запалени свеќи е карактеристичен за петокот навечер во пресрет на Духовденската задушница (особено во делови од Западна, Централна и Јужна Македонија, како Битолско, Прилепско, Кичевско и Охридско).
Враќање на душите кај живите: Според народното верување, на Велики четврток (пред Велигден) „портите“ на оној свет се отвораат и душите на мртвите доаѓаат на земјата меѓу живите.
Тие престојуваат тука цели 50 дена. На Духовден (Педесетница), тие порти повторно се затвораат и душите мора да се вратат назад.
Испраќање на душите: Ноќта меѓу петокот и саботата се смета за последната ноќ која душите ја поминуваат со своите блиски.
Семејствата оделе на гробиштата пред зајдисонце, палеле свеќи за да им го осветлат патот на душите и останувале да бдеат до пред изгрејсонце во сабота.
Тоа било емотивен чин на „чување стража“ и последно испраќање на нивните најмили за таа година.
Овој обичај денес сè помалку се практикува и е речиси исчезнат во урбаните средини, главно поради притисокот од црквата која го смета за пагански остаток, но и поради модерниот начин на живот.
2. Зошто гробот се покрива со оревови лисја?
Оревот во македонската митологија и фолклор се смета за „дрво на мртвите“ и медиум (врска) помеѓу овој и оној свет. Неговата улога за Духовден е клучна поради неколку симболики:
„Постела“ и заштита за душите: Гробовите комплетно се покриваат со зелени оревови лисја за да им се направи убава, мека и ладна „постела“ на душите кои се подготвуваат за долгиот пат и за враќањето во земјата.
Сенка од пеколот: Според едно старо верување, лисјата од орев имаат специфичен ладен мирис и дебела сенка, па се ставаат на гробот за да им направат сенка и ладовина на починатите, заштитувајќи ги од „пеколниот оган“ на оној свет.
Потсетник во црквата: Овој обичај со орев е толку силен што делумно е прифатен и од црквата.
На самиот празник Духовден (во недела), за време на вечерната служба, подот во црквите се покрива со илјадници оревови лисја.
Верниците тогаш клечат на колена и плетат венчиња од лисјата кои потоа ги носат дома за здравје.
Етнолозите често посочуваат дека овие обичаи се мешавина од старословенски верувања и православна традиција, кои со векови се пренесувале од генерација на генерација.
Што најчесто се носи „за душа“?
Иако обичаите се разликуваат од регион до регион, три нешта речиси секогаш се задолжителни:
* варена пченица (жито),
* обредно лепче или погача,
* црвено вино.
Житото има силна симболика во православието — зрното што умира во земјата и повторно никнува се поврзува со верата во воскресението и вечниот живот.
Погачата го претставува животот и заедништвото, додека виното традиционално се користи при преливање на гробот и житото.
Покрај овие основни работи, многумина подготвуваат и:
* кифлички,
* пита или зелник,
* варени јајца,
* посно тавче-гравче,
* сарма со ориз,
* печено месо или ќофтиња (ако периодот не е посен),
* раванија,
* пандишпан,
* локум,
* сезонско овошје.
За оваа летна Задушница чест обичај е да се носат и цреши, кои се раздаваат меѓу присутните.
Обичаи што сѐ уште се почитуваат
Во многу семејства и денес се почитуваат старите правила:
* пред да се напие вино или ракија, прво се истура неколку капки на земјата „за покојните“;
* храната што се дели на гробишта традиционално не се одбива;
* на гробот се палат свеќи и се кажува тивка молитва;
* гробовите се чистат и украсуваат со свежо цвеќе;
* се избегнува гласна музика, расправии и несоодветно однесување.
Постарите често велат дека „на Задушница најважна е молитвата, а не богатата трпеза“.
Што советува црквата?
Свештениците постојано потсетуваат дека суштината на Задушница не е во количината на храна, туку во молитвата, споменот и доброто дело.
Според православното учење, многу поважно е да се помогне на сиромашен човек, да се направи добро дело или искрено да се помолиме за покојните, отколку да се носат огромни количини храна на гробиштата.
Затоа, во последните години сѐ повеќе семејства дел од храната ја донираат на социјално загрозени лица, домови или народни кујни.
Ден кога се собира семејството
За многумина, Задушница не е само верски ден, туку и момент кога семејството повторно се собира, се раскажуваат спомени и се чува врската со претците.
Токму затоа овие обичаи, и покрај модерното време, сѐ уште живеат во македонските домови — како потсетник дека споменот на блиските продолжува да живее преку љубовта, молитвата и традицијата.
