Што навистина наследува ќерката од таткото? Генетиката објаснета едноставно
Генетиката одамна не е само тема за научници – таа е клучен фактор за разбирање на сопственото здравје и превенција на ризици.
Иако често се вели дека „детето личи на мајката“, медицината јасно укажува дека таткото има еднакво силно влијание врз генетското наследство на ќерката.
Секоја ќерка наследува еден X-хромозом од таткото и еден од мајката, како и 50 проценти од вкупниот генетски материјал од секој родител.
Тоа значи дека одредени состојби, особено оние поврзани со X-хромозомот, можат директно да се пренесат од татко на ќерка.
Стручњаците објаснуваат дека „не секогаш се наследува самата болест, туку генетска предиспозиција“ – а тоа значи дека животниот стил, исхраната, физичката активност и средината играат клучна улога во тоа дали одреден ризик ќе се активира.
1. X-поврзани генетски болести
Бидејќи таткото има само еден X-хромозом, доколку на него постои мутација, таа се пренесува на сите негови ќерки.
Меѓу најпознатите X-поврзани заболувања се:
• Hemofilija – нарушување на згрутчување на крвта
• Daltonizam – нарушено разликување бои
• Duchenova muskulna distrofija – сериозна мускулна болест (ќерките најчесто се носители)
• Fragilen X sindrom – генетски синдром поврзан со интелектуални потешкотии
Во повеќето случаи, ќерките стануваат носители на мутацијата, а поретко развиваат целосна клиничка слика – што зависи од типот и тежината на генетската промена.
2. Автоимуни заболувања
Генетската склоност кон автоимуни болести може да се наследи и од таткото. Кај овие состојби, имунолошкиот систем го напаѓа сопственото ткиво.
Најчесто се споменуваат:
• Reumatoiden artritis
• Sistemski lupus eritematozus
• Multipla skleroza
• Автоимуни заболувања на тироидната жлезда
Тука генетиката создава основа, но околинските фактори – стрес, инфекции, начин на живот – често се одлучувачки.
3. Ментално здравје и невролошки состојби
Генетскиот ризик за одредени психијатриски и невролошки нарушувања може да доаѓа од двата родителя, вклучително и од таткото.
Тоа се однесува на:
• Depresija
• Bipolarno poremetuvanje
• Shizofrenija
• ADHD
• Autizam
Истражувањата покажуваат дека повозрасната старост на таткото може да биде поврзана со поголем ризик од нови мутации во сперматозоидите, што може да влијае врз развојот на некои невроразвојни состојби.
4. Хронични болести и метаболички ризици
Во оваа група спаѓаат состојби кај кои не се наследува директно болеста, туку склоноста кон неа:
• Dijabetes tip 2
• Arteriska hipertenzija
• Ishemicna bolest na srce
• Дебелина
• Покачен холестерол
Токму тука превенцијата има најголема моќ – правилна исхрана, редовна физичка активност, контрола на телесна тежина и редовни лабораториски анализи.
5. Ретки генетски заболувања (автосомно доминантни)
Ако таткото има одредена автосомно доминантна болест, постои околу 50 проценти веројатност таа да се пренесе на детето.
Најпознати примери се:
• Marfanov sindrom
• Huntingtonova bolest
• Neurofibromatoza
• Policistichna bolest na bubrezi
Повеќе од болести: што уште се наследува од таткото?
Научните анализи укажуваат дека генетиката на таткото може силно да влијае врз:
• Висината
• Ризикот од кардиоваскуларни заболувања
• Плодноста
• Одредени црти на темперамент и однесување
Зошто е важно да ја знаете семејната медицинска историја?
Разбирањето на генетските врски не служи само за задоволување на љубопитноста. Познавањето на семејната историја овозможува:
• Рана проценка на ризик
• Навремени превентивни прегледи
• Подобро планирање на бременост
• Информирани одлуки за генетско советување
Современата медицина сè повеќе се насочува кон персонализирана здравствена грижа, каде генетските тестирања, скрининг програмите и превентивните кардиолошки и ендокринолошки контроли играат значајна улога, пишува НМД.
