„Ова е непријатен факт што мора да го прифатиме: нашите деца имаат пониски когнитивни резултати отколку ние на нивна возраст“, изјави невронаучникот Џеред Куни Хорват на сослушување во Сенатот во 2026 година, зборувајќи за влијанието на екраните врз младите.
Тврдењето звучи драматично. Но, дали навистина генерацијата Z – младите родени приближно помеѓу 1997 и 2012 година – е „помалку интелигентна“ од своите родители?
Или станува збор за промена во начинот на учење и обработка на информации?
Што велат податоците?
Според анализите што ги цитира Хорват, за првпат по повеќе од еден век континуиран раст на резултатите на стандардизираните тестови, се бележи пад. Намалувањето не е ограничено на една област, туку опфаќа:
• внимание
• меморија
• писменост
• математичка писменост
• извршни функции
• општ IQ резултат
Со други зборови, „целата табла трепка“, како што пластично се изразува тој.
Дополнително, падот не е само американски феномен. Според неговото сведочење, сличен тренд е забележан во десетици држави по ширум светот, особено по масовното воведување на дигитална технологија во училниците.
Од „Флин ефект“ до дигитален пресврт
Во 20 век научниците зборуваа за „Флин ефект“ – постојан пораст на IQ резултатите од генерација во генерација.
Подобра исхрана, образование, урбанизација и пристап до информации придонесоа секоја нова генерација да постигнува повисоки резултати од претходната.
Но, во последната деценија, трендот се менува.
Милениумците (родени 1981–1996) растеа со интернет, но и со енциклопедии, книги и подолги текстови. Gen Z, пак, расте со TikTok, кратки видеа, „reels“, скратени содржини и постојани нотификации.
Разликата не е само технолошка – туку когнитивна.
Дали екраните се главниот фактор?
Хорват не се претставува како противник на технологијата. „Не сум анти-технологија. Јас сум за ригорозност“, вели тој.
Според него, учењето бара:
• долготрајно внимание
• соочување со конфузија
• читање целосни текстови
• решавање сложени проблеми без моментална награда
Кога содржината е фрагментирана и кратка, мозокот се адаптира. Наместо длабинско размислување, се развива навика за „скенирање“ и површно процесирање.
Ако тинејџер поминува повеќе од половина од будното време пред екран, прашањето не е дали тоа влијае – туку како.
Што значи ова за Македонија?
Иако конкретни локални податоци ретко се анализираат во јавниот простор, трендовите кај нас не се значително поразлични:
• масовна употреба на смартфони кај ученици
• дигитални учебници и онлајн платформи
• намалено читање книги во печатена форма
• кратка форма на содржини доминантна на социјалните мрежи
Истовремено, младите во Македонија покажуваат висока дигитална писменост, креативност и способност за брзо снаоѓање со нови технологии.
Прашањето не е дали се „помалку паметни“, туку дали се обучени за различен тип интелигенција.
Паметни, но поинаку?
Можеби Gen Z нема пониски когнитивни потенцијали – туку различно трениран мозок.
Тие:
• побрзо процесираат визуелни информации
• подобро се снаоѓаат со мултитаскинг
• имаат висока дигитална адаптабилност
Но:
• имаат пократок просечен распон на внимание
• потешко одржуваат фокус на долг текст
• поретко практикуваат длабинско читање
Во свет каде што информацијата е бесконечна, најскапоцен ресурс станува – концентрацијата.
Дали постои решение?
Наместо генерациска критика, експертите сè повеќе зборуваат за „дигитална рамнотежа“:
• ограничување на времето пред екран во училиште
• враќање на читањето подолги текстови
• поттикнување аналитичко размислување
• структурирано учење без постојани дигитални прекини
Не станува збор за враќање во 1995 година, туку за балансирање помеѓу технологијата и когнитивниот развој.
Заклучок: Паника или предупредување?
Тврдењето дека една генерација е „поглупава“ од претходната звучи провокативно и медиумски атрактивно. Но суштината е посуптилна.
Ако средината го тренира мозокот, тогаш промената на средината неизбежно носи промена во когнитивните навики.
Прашањето не е дали Gen Z е помалку способна. Прашањето е:
Дали образовниот систем и родителите ќе успеат да ја прилагодат дигиталната реалност за да го заштитат длабинското размислување?
