Зошто велиме „пу, пу, пу – да не чуе злото“? Од древно плукање до современ израз против урок
Колку пати сте изговориле „пу, пу, пу – да не чуе злото“ речиси несвесно – кога ќе пофалите дете, ќе спомнете успех или ќе раскажете нешто убаво?
Денес тоа изгледа како излитена фраза од секојдневниот говор, но зад неа стои долг слој на народни верувања, суеверие и обреди против уроци што се пренесувале со векови, пишува НМД.
Од буквално плукање до симболичен звук
Во традиционалната култура на Балканот, вклучително и во Македонија, се верувало дека плукањето има заштитна моќ.
Самото испуштање на плунката се сметало за чин со кој се оттурнува лошата енергија или „лошото око“. Со текот на времето, реалниот гест се претворил во имитација на звукот – „пу, пу, пу“.
Етимолошки гледано, извикот е ономатопеја – го имитира звукот на плукање. Неговото значење е блиско до изразите „не дај Боже“ или „далеку било“, односно служи како јазичен штит против несреќа.
Македонија: од потплукнување во маица до трипати чукање во дрво
Во македонската традиција постоеле различни практики поврзани со заштита од урок:
• некои луѓе дискретно потплукнуваат внатре во маицата, верувајќи дека така го „затвораат“ злото;
• други плукаат на земја кога ќе слушнат нешто лошо;
• често се комбинира со трипати чукање во дрво, за „да не чуе злото“;
• пофалбите за дете речиси редовно се проследени со „пу, пу, пу“.
Во одредени краишта на Балканот, постоел обичај мајката да плукне во водата со која ќе го капе новороденчето, како симболична заштита.
Денес овие практики речиси исчезнале, но звучниот остаток од обредот – „пу, пу, пу“ – останал жив во говорот.
Балкан и пошироко: не сме единствени
Верувањето во магичната моќ на плунката не е само балканско.
Во Античка Грција и Антички Рим луѓето верувале дека плунката има исцелителска и заштитна сила. Историски извори спомнуваат дека плукале трипати за да оттурнат несреќа или при средба со нешто што го сметале за опасно.
Во италијанската традиција и денес постои изразот „sputare“ или симболично плукање кога некој сака да избегне лоша среќа. Во некои делови од Источна Европа, пофалбата за дете се следи со симболично плукање „преку рамото“.
Во еврејската традиција постои изразот „tfu, tfu, tfu“, кој се користи во сличен контекст – како одбрана од „лошо око“.
Дури и во современиот англиски јазик, луѓето „knock on wood“ – чукаат во дрво, што е функционален еквивалент на нашето „пу, пу, пу“.
Од магија до фолклорна навика
Антрополозите објаснуваат дека ваквите гестови се појавиле во време кога луѓето сакале да имаат чувство на контрола над неизвесноста. Кога медицината и науката не биле развиени, симболичните ритуали давале психолошка сигурност.
Денес, повеќето луѓе не веруваат буквално дека плукањето може да оттурне зло, но изразот останал како културен реликт – јазичен фосил од старите верувања, пишува НМД.
Интересно е што дури и луѓе кои се декларираат како рационални, често автоматски ќе кажат „пу, пу, пу“ кога ќе зборуваат за нешто што не сакаат да го „урочат“.
Зошто токму трипати?
Бројот три има симболично значење во многу култури – се поврзува со целосност, рамнотежа и заштита. Затоа и плукањето или изговарањето се повторува трипати. Истата симболика ја има и трикратното чукање во дрво.
Од суеверие до културен идентитет
Иако денес живееме во дигитална ера, изрази како „пу, пу, пу – да не чуе злото“ се доказ дека традицијата продолжува да живее преку јазикот.
Тие не се само суеверие, туку дел од културниот идентитет на Македонците, Балканот и пошироко – мали зборови што носат голема историја, пишува НМД.
